اقتصادیایرانجهانسیاسیصفحه اصلیگزارشویژه

دلار بدون برجام ۳۳۰۰ تومان، با برجام ۱۸۰۰۰ تومان / در شورای امنیت چه گذشت؟ / دیپلماسی عمومی در شرق یا غرب؟

آقای روحانی در سخنرانی مجمع عمومی سازمان ملل، به قطعنامه ۲۲۳۱ که برجام ذیل آن تعریف شده، استناد کرد و نقض قطعنامه توسط آمریکا را مورد نکوهش قرار داد. اما یک روز بود آمریکا – همان ناقض قطعنامه – در نشست شورای امنیت، موضوع ایران را پیش کشید و اتهام‌ها و تهدیدهایی را متوجه ایران کرد. در این نشست رئیس‌جمهور فرانسه نیز خواستار تمهیداتی برای مهار موشکی ایران شد اما کسی که جانانه از کشورمان دفاع کرد، اوو مورالس رئیس‌جمهور بولیوی بود.

به گزارش کیهان، جالب اینکه سایت دولتی خبرآن‌لاین مدعی شده نماینده ایران در این جلسه حضور نداشت، چون در عنوان جلسه اشاره‌ای به ایران نشده بود.

درواقع شورای امنیت و قطعنامه آن عملا به شکل قانونمند، دست و پای ما را می‌بندد و تعهداتی را متوجه ما می‌کند، بی‌آن‌که کمترین مواخذه‌ای نسبت به آمریکا داشته باشد.

جالب است توجه داشته باشیم در روزگاری که قطعنامه‌های شورای امنیت را با منافع ملی خود و موازین عدالت می‌سنجیدیم و با قعطنامه‌های ضدمنافع ملی مخالفت می‌کردیم، قیمت دلار ۳۳۰۰ تومان بود اما اکنون که روحانی با احترام از شورای امنیت یاد می‌کند، نرخ دلار به ۱۸هزار تومان صعود کرده است. در آن دوره، چرخ اقتصاد ما با رونق می‌چرخید – هرچند که آزارهای تحریم‌ها هم بود – اما اکنون با رکود تورمی بی‌سابقه مواجه هستیم.

آقای روحانی درحالی ذیل شورای امنیت و قطعنامه آن سخنرانی کرد که هیچ شکایت و اعتراض رسمی نسبت به نقض قطعنامه ۲۲۳۱ انجام نشده وخود شورای امنیت به خاطر بی‌مبالاتی در این زمینه مورد اعتراض قرار نگرفته است. اما درمقابل، آمریکای ناقض قطعنامه مشغول یکه‌تازی است.

شورای امنیت بارها قطعنامه‌های تحریمی علیه ما صادر کرد اما هنگامی که پای مذاکره رفتیم و توافقی خسارت‌آمیز را پذیرفتیم که مورد تایید شورا قرار گرفت و به اجرا گذاشتیم، طرف مقابل زیر آن زد و شورا فقط تماشاچی بوده است.
گفتنی است ترامپ در شورای امنیت مدعی شد ایران به دنبال صدور خشونت و هرج‌ومرج و حامی اصلی تروریسم در منطقه خاورمیانه است.

دوست و دشمن خود را بشناسیم؛ چه کشورهایی در جلسه شورای امنیت در مقابل زیاده‌خواهی آمریکا علیه ایران ایستادگی کردند؟

بررسی نشست شورای امنیت نشان می دهد که کفه حمایت از ایران، به سمت کشورهای شرقی و جهان سومی سنگین تر است و اروپا و آمریکا دست ایران را با وجود عقب نشینی های فراوان در حنا گذاشته اند. هرچند دولتمردان و بزک کنندگان غرب در رسانه ها سعی دارند تا با انتشار گزینشی مواضع غرب تصویری خیالی از آنها بسازند اما هم‌زبانی کشورهای غربی در مسائل منطقه و موشکی واقعیت دیگری را عیان می کند.
باقی استدلال ها را بگذارید کنار. اینکه شرکای مورد اعتماد ایران شرقی هستند یا غربی و یا جهان سومی را بگذارید برای محافل تخصصی حوزه سیاست خارجی. کافی است به جلسه شورای امنیت به ریاست دونالد جان ترامپ نگاه کنید. همین امروز فرصت خوبی است برای سنجش میزان اعتبار راهبرد «نگاه به غرب» که توسط دولت روحانی پیاده شده است.
«کدام راهبرد می تواند منافع کشورمان را تامین کند؟ نگاه به شرق یا نگاه برغرب؟» این یکی از اصلی ترین اختلاف های جریان های اصلی داخل نظام در خصوص سیاست خارجی است. جریان اصلاح طلب و کارگزارن که امروز سهام داران اصلی دولت حسن روحانی هستند با دفاع از «نگاه به غرب» آن هم به شکل غیرحرفه ای و کاملا افراطی از حامیان اصلی این راهبرد هستنند.
این دیدگاه بدلیل بی توجهی به واقعیات مورد انتقاد جدی است. چرا که خواستگاه شرقی جمهوری اسلامی ایران، تضاد منافع جدیدی با غرب، موقعیت زئوپلیتیک ایران و دلایل بسیار دیگر نشان می دهد که این دیدگاه نمی تواند تامین کننده منافع ایران باشد.
اما فارغ از مباحث علمی در رد این نگاه، می توان شکست عینی سیاست موجود را در اتفاق روزگذشته شورای امنیت ملاحظه کرد.
 نشست شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره موضوع عدم اشاعه تسلیحات کشتار جمعی و ایران به ریاست دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برگزار شد. این نشست بار دیگر جبهه بندی ها در موضوع ایران را به صورت رسمی و علنی به نمایش گذاشت. اگر دیروز می توانستیم با اشاره به همکاری کشورهای شرقی و همسایگان خود دولت ها را به دوست و دشمن تقسیم کنیم، در وضعیت جدید پس از خروج آمریکا از برجام با تشکیل این جلسه به ریاست آمریکا می توان بار دیگر دولت خصم را از غیرخصم تمیز دهیم.
آمریکا، انگلیس و فرانسه بار دیگر در کنار یکدیگر قرار گرفتند آن هم با یک حرف مشترک: «ایران باید نگرانی های موشکی و منطقه ای ما را برطرف کند!» اروپا و آمریکا در مقابل عقب نشینی های هسته ای دولت روحانی به صراحت مطالبه گر عقیب نشینی در سایر مولفه های قدرت می شوند و از ایران می‌خواهند که توان دفاع از امنیت خود در منطقه پر تنش غرب آسیا را کنار بگذارند.
در مقابل روسیه و چین و کشورهایی که در وزارت خارجه دولت روحانی جایگاهی ندارند همچون بولیوی به  دفاع از ایران در مقابل حملات غرب می پردازند.
ترامپ در این دیدار با اشاره به این کشورش به توافق هسته ای با ایران پایبند نیست ادعاهای واهی اش و تکراری خود را ادامه داد: « ایران خشونت، ترور و بی ثباتی را در منطقه صادر می کند. این کشور به صورت غیرقانونی و پنهانی برنامه موشک بالستیک خود را پیش می برد و این موشک ها را در سراسر خاورمیانه پخش می کند. »
رئیس جمهور فرانسه در حمایت از مواضع آمریکا اعلام کرد که با اهداف آمریکا موافق است و اختلاف سلیقه کشورش فقط در موضوع چگونگی دستیابی به این اهداف است. به همین دلیل مکرون علیه قدرت دفاعی ایران با یاوه گویی اعلام کرد: « فکر می‌کنم ما باید یک راهبرد بلندمدت برای حل این بحران اقدام کنیم، نمی‌شود که با تحریم این کار را کرد…باید در چارچوب‌هایی باشد که ما بعد از انقضای برجام مد نظر داریم. برای همین ما باید موشک‌های بالستیک را مورد بحث و بررسی قرار دهیم با در نظر گرفتن مولفه‌های امنیت و ثبات در منطقه….ما می‌خواهیم که ایران هرگز به سلاح هسته‌ای نرسد…. در خاورمیانه، موشک‌هایی که به حزب الله و حوثی‌ها داده می‌شود، باید الان جلویش گرفته بشود. »
نخست وزیر انگلیس هم شرکای اروپایی و آمریکایی خود را تنها نگذاشت و اتهام زنی های آنها را تکرار کرد. او حتی پا را فراتر گذاشت و بدون اشاره به اینکه آمریکا باید تعهدات خود در توافقنامه برجام را رعایت کند درخواست داد تا سازمان ملل با ایران برخورد کند: «فعالیت‌های بی‌ثبات کننده ایران در منطقه باعث نگرانی در جامعه جهانی است. سازمان ملل باید نسبت به این گونه رفتارها عکس‌العمل نشان دهد.»
در مقابل اکثر کشورهای جهان سومی همراه با روسیه و چین در مقابل رئیس جمهور آمریکا اقدام این کشور در خروج از توافق هسته ای را محکوم کردند.
 سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه بر حمایت روسیه از برجام تأکید کرد. او بدون حمایت از زیاده خواهی آمریکا و اروپا علیه قدرت دفاعی ایران گفت: «خروج یکجانبه آمریکا از برجام تهدیدی جدی برای نظام منع اشاعه ایجاد می‌کند. همان‌طور که خیلی‌ها تأیید کردند ایران به تعهداتش ذیل توافق هسته‌ای پایبند بوده است و این چیزی است که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی آن را تأیید کرده است.»
نماینده چین در این نشست هم خواهان عدم فشار به روابط اقتصادی و تجاری ایران شد و گفت:« توافق هسته‌ای با ایران نتیجه تلاش‌های گسترده جامعه بین الملل است. هیچ توافقی کامل نیست، اما در هر حال این توافق توسط شورای امنیت سازمان ملل تایید شده است. چین از ایران می‌خواهد که به برجام پایبند بماند و به طور همزمان خواستار عدم اعمال فشار برای قطع روابط تجاری و اقتصادی با این کشور است. همه کشور‌ها باید این اجازه را داشته باشند که با ایران روابط تجاری داشته باشند.»
سخنان انقلابی مورالس، رئیس جمهور بولیوی هم جالب توجه بود. وی به سابقه بدعهدی غرب به خصوص آمریکا اشاره کرد و با انتقاد از مواضع خصمانه واشنگتن علیه کشورمان گفت: امروز در اینجا درباره ایران صحبت شد. ابتدا باید بگویم که در سال ۱۹۵۳ آمریکا علیه دولتی که سعی داشت نفت را در ایران ملی کند، کودتا کرد. اکنون که ایران دوباره کنترل منابعش را در دست گرفته، آمریکا دوباره فشار‌های خود را به این کشور آغاز کرده است. آمریکا برای فشار به ایران پشت مسائل دیگر پنهان شده است.
او در ادامه یادآور شد: آمریکا بر اساس دروغی که به مردم جهان گفته شد، به عراق حمله کرد و جنگی را به راه انداخت که بیش از یک میلیون نفر در آن کشته شدند.رئیس جمهور بولیوی در بخشی دیگر از اظهاراتش گفت: جنگ سوریه که بیش از نیم میلیون نفر در آن کشته شده اند نیز نتیجه مستقیم حمایت مالی و تسلیحاتی از تروریست‌هاست.مورالس تاکید کرد: اگر آمریکا به دنبال دموکراسی بود از دیکتاتور‌ها حمایت نمیکرد. آمریکا به دنبال عدالت در کشور‌های دیگر نیست در غیر اینصورت قوانین بین المللی را زیر پا نمیگذاشت.
او گفت: خروج آمریکا از برجام محکوم است. من از انگلیس و آلمان و فرانسه می‌خواهم که در برجام باقی بمانند و به قوانین بین‌المللی احترام بگذارند.
پرو و ساحل عاج هم از کشورهایی بودند که از عدم پایبندی آمریکا به برجام به شدت انتقاد کردند.
بررسی نشست شورای امنیت نشان می دهد که کفه حمایت از ایران، به سمت کشورهای شرقی و جهان سومی سنگین تر است و اروپا و آمریکا دست ایران را با وجود عقب نشینی های فراوان در حنا گذاشته اند. هرچند دولتمردان و بزک کنندگان غرب در رسانه ها سعی دارند تا با انتشار گزینشی مواضع غرب تصویری خیالی از آنها بسازند اما هم‌زبانی کشورهای غربی در مسائل منطقه و موشکی واقعیت دیگری را عیان می کند.

روحانی اگر «میراث دیپلماسی» می‌خواهد به شرق رو کند/ تحریم‌های نفتی بهترین فرصت برای منزوی کردن آمریکاست

روحانی اگر می‌خواهد بعد از ناامیدی از آمریکا، بقیه عمر دولتش را هم صرف امید به اروپا کند، حرفی نیست، اما قطعاً «میراث دیپلماسی» را که امید داشت از دولتش باقی بماند، در غرب پیدا نخواهد کرد.

سیاست‌های دونالد ترامپ از ابتدای ریاست‌جمهوری‌اش ثابت کرده است که خوشبختانه دشمنان ما از احمق‌ها هستند. خروج آمریکا از برجام تنها یکی از سیاست‌های نسنجیده‌ای است که ترامپ طی نیم‌دوره ریاست‌جمهوری خود اتخاذ کرده است. اگرچه متأسفانه هنوز هم عده‌ای در ایران معتقدند مذاکره با آمریکا ثمربخش خواهد بود و به خروج از چاله کمک خواهد کرد، اما شواهد نشان می‌دهد هرگونه ارتباطی با آمریکا، ایران را در چاهی عمیق‌تر خواهد انداخت. در گزارش پیش رو با بررسی برخی از ابعاد سیاست خارجی دولت ترامپ و واکنش‌های بین‌المللی به این سیاست‌ها، خواهیم دید که دشمنی آمریکا تنها با ایران نیست، بلکه با تمام دنیاست و تحریم‌های واشینگتن علیه دشمنان و متحدانش، دست و پا زدن‌های آخر این کشور پیش از فرو رفتن در انزوایی عمیق است.

روابط آمریکا امروز نه با دشمنان و رقبایش خوب است و نه با دوستان و متحدانش

دولت آمریکا با چه کشورهایی مشکل دارد؟

ممکن است این تصور اشتباه وجود داشته باشد که آمریکا فقط با ایران، سوریه، عراق، لبنان، فلسطین و چند کشور دیگری دشمن است که عضو محور مقاومت هستند. اگرچه اشتباه بودن این تصور بدیهی است، اما ذکر برخی شواهد در این‌جا بی‌فایده نخواهد بود. واشینگتن علاوه بر کشورهای عضو محور مقاومت، تحریم‌های بسیار شدیدی را علیه چین، روسیه و کره شمالی نیز اِعمال کرده است. با این حال، این کشورها هم بخشی از بلوک شرق محسوب می‌شوند و ممکن است عده‌ای تصور کنند تحریم‌ها علیه این کشورها نیز به همین دلیل است. این در حالی است که دامنه قَهرها و تحریم‌ها در دولت ترامپ بسیار گسترده‌تر از این‌هاست.

دولت ترامپ که تا کنون از پیمان‌های بین‌المللی (از جمله پیمان اقلیمی پاریس و برجام) و همین‌طور سازمان‌های بین‌المللی (از جمله یونسکو و شورای حقوق بشر سازمان ملل) خارج شده، علاوه بر کشورهایی که طور سنتی دشمن یا دست‌کم رقیب واشینگتن محسوب می‌شوند، نزدیک‌ترین متحدان (سابق) آمریکا نظیر اتحادیه اروپا و ترکیه را نیز تحریم کرده است. کشورهای اروپایی که متحدان قدیمی آمریکا هستند، در واکنش به دعواهای کنونی با کاخ سفید به صراحت، خود را از دولت ترامپ جدا کرده‌اند.

در همین راستا، «هایکو ماس» وزیر خارجه آلمان با اشاره به تحریم‌های واشینگتن علیه اتحادیه اروپا، گفته است که اعضای این اتحادیه «نباید مانند یک خرگوش مقابل مار» بنشینند [۱] . «امانوئل ماکرون» رئیس‌جمهور فرانسه نیز رسماً اعلام کرده است که اروپا دیگر نمی‌تواند برای امنیتش روی آمریکا حساب کند» و باید خود را به روسیه نزدیک‌تر کند [۲] . از سوی دیگر، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، واشینگتن را به راه انداختن یک جنگ تجاری علیه کشورش متهم کرده و گفته است که آنکارا برای ورود به این جنگ آماده است [۳] . همه این شواهد، که تنها بخش کوچکی از سیاست‌های دگرستیزانه ترامپ هستند، نشان می‌دهند که بر خلاف ادعای تأسف‌برانگیز برخی در داخل کشور، آمریکا و ترامپ با تمام دنیا مشکل دارند، نه فقط با ایران.

ترامپ روابط واشینگتن را نه تنها با دشمنان سنتی آمریکا، بلکه با متحدان سنتی این کشور هم به هم زده است

از سیاست «اول، آمریکا» تا سیاست «فقط، آمریکا»

ترامپ با شعارهای مختلفی روی کار آمد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، «اول، آمریکا [۴] » بود. وی ادعا می‌کرد در دولت او، پیش از پرداختن به سیاست خارجی و مشکلات کشورهای دیگر، اول به وضعیت داخلی آمریکا رسیدگی خواهد شد تا وضعیت مردم این کشور بهبود یابد. با این وجود، به نظر می‌رسد سیاست «اول، آمریکا» ی ترامپ اکنون به سیاست «فقط، آمریکا» تبدیل شده است. رئیس‌جمهور آمریکا در محاصره معاونان و مشاوران تندرویی مانند «جان بولتون»، اکنون در واکنش به هر اتفاق ناخوشایندی در دنیا، دست به تحریم کشورهای مختلف می‌زند و عملاً روزبه‌روز، آمریکا را منزوی‌تر می‌کند. در مقابل این انزواطلبی ترامپ، در نقاط مختلف دنیا نیز کشورهای متعددی رو به گسترش روابط با یک‌دیگر آورده‌اند. در این‌جا تنها به برخی از این موارد اشاره می‌شود:

چین: ترامپ با آغاز جنگ تجاری علیه چین [۵] نه تنها به روابط دیرینه اقتصادی میان دو اقتصاد اول دنیا ضربه‌های مهلکی زد، بلکه عملاً پکن را به تشکیل اتحاد و برقراری روابط گسترده با کشورهای دیگر وادار کرد. پکن که از سال‌ها پیش به دنبال واردات گاز از روسیه بوده است، اکنون قصد دارد مسکو را به بزرگ‌ترین صادرکننده گاز به چین تبدیل کند [۶] . گفته می‌شود دو کشور به زودی سرمایه‌گذاری‌هایی به ارزش بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار را میان خود آغاز خواهند کرد [۷] . چین، علاوه بر روسیه، به سراغ کشورهای آفریقایی هم رفته است و اخیراً در پکن میزبان نشستی فوق‌العاده مهم با حضور تک‌تک کشورهای آفریقایی (به استثنای سوازیلند) بود و به آن‌ها قول ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در قاره‌شان را داد [۸] . در عین حال، ابَرپروژه «کمربند و جاده [۹] » به وضوح نشان می‌دهد که چین هم‌چنان بیش‌ترین تمرکز خود را روی شرق و به ویژه آسیا و خاورمیانه قرار داده است. اخیراً ترامپ تحریم‌های جدیدی علیه چین نیز به خاطر خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه وضع کرد [۱۰] که نشان می‌دهد دعوای واشینگتن با پکن [۱۱] احتمالاً به این زودی‌ها تمام‌شدنی نیست.

نقطه پایان دعوای اقتصادی آمریکا و چین فعلاً مشخص نیست

روسیه: روسیه به بهانه‌ها و دلایل متعددی از اتهام مدخالت در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا [۱۲] گرفته تا ایفای نقش مخرب در مسائل خاورمیانه، و از مداخله نظامی در اوکراین گرفته تا اتهام اقدام به ترور «سرگئی اسکریپال» در انگلیس [۱۳] ، تحت تحریم‌های آمریکا (و هم‌زمان، اتحادیه اروپا [۱۴] ) قرار دارد. مسکو در واکنش به این تحریم‌ها، علاوه بر تقویت روابط اقتصادی با کشورهایی مانند چین [۱۵] ، با توجه به ظرفیت‌های تسلیحاتی‌اش [۱۶] ، در حوزه نظامی نیز به شدت فعال شده است. نمونه‌های بارز این مسئله را می‌توان در فروش پدافند هوایی اس-۳۰۰ به ایران پس از توافق هسته‌ای، فروش اس-۴۰۰ به چین طی چند ماه اخیر و همین‌طور انتقال سامانه اس-۳۰۰ به سوریه [۱۷] پس از سرنگون شدن هواپیمایش بر فراز این کشور دانست. البته این بدان معنا نیست که روس‌ها حوزه اقتصادی را دست‌کم گرفته‌اند. روسیه به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده گاز جهان، علاوه بر چین [۱۸] ، قراردادهایی به ارزش ده‌ها میلیارد دلار را با فرانسه [۱۹] ، برزیل [۲۰] و ترکیه [۲۱] امضا کرده است. تقویت روابط اقتصادی با کره جنوبی [۲۲] ، افزایش همکاری‌ها با ژاپن [۲۳] در زمینه فناوری، و دعوت از دولت‌ها و کمپانی‌های شرقی برای برگزاری «انجمن اقتصادی شرق» در روسیه (و در نتیجه، امضای حدود ۴۲ میلیارد دلار پروژه [۲۴] ) نیز از دیگر اقدامات مسکو برای بی‌اثر کردن تحریم‌های آمریکا بوده‌اند.

انتقال اس-۳۰۰ به سوریه و فروش اس-۴۰۰ به چین، نمونه‌هایی دیگر از فاصله گرفتن روسیه از ملاحظاتش در قبال غرب است

ترکیه: ترکیه نیز یکی دیگر از کشورهایی است که اخیراً ترامپ با آن‌ها وارد جنگ اقتصادیشده است. طی ماه‌های گذشته، ارزش لیر ترکیه به موجب تحریم‌ها و تهدیدهای آمریکا به یک‌باره سقوط کرد. چنان‌که گفته شد، اردوغان بر همین اساس، آمریکا را به راه‌اندازی یک جنگ اقتصادی علیه ترکیه متهم کرد و دست به واکنش‌های نسبتاً عجیبی هم زد. به عنوان نمونه، وی از بایکوت کردن محصولات الکترونیکی آمریکایی، از جمله گوشی‌های آیفون اپل صحبت کرد [۲۵] و موجب شد تصاویر بی‌سابقه‌ای در ترکیه رقم بخورد و مردم این کشور در تجمع‌های نسبتاً بزرگ، گوشی‌های آیفون خود را به نشان اعتراض به ترامپ، خرد کنند. یکی از راه‌های دیگری که ترکیه برای کمک به لیر در پیش گرفت، افزایش سرمایه‌گذاری قطر در این کشور بود. با انتشار خبر سرمایه‌گذاری ۱۵ میلیارد دلاری قطر در ترکیه [۲۶] ، ارزش لیر نیز به یک‌باره جهش کرد [۲۷] و نشان داد می‌توان از طریق تقویت روابط با کشورهای دیگر، تأثیر تحریم‌های آمریکا بر ارز را کنترل نمود. آنکارا حتی اقدام به افزایش تعرفه واردات برخی محصولات از آمریکا هم کرده است [۲۸] که در نوع خود جالب توجه است.

اردوغان می‌گوید ترکیه برای جنگ اقتصادی با آمریکا آماده است

بلایی که تحریم‌های ترامپ بر سر دلار می‌آورد

اگرچه ترامپ با تشدید تحریم‌ها قصد دارد اهرم آمریکا علیه کشورهای دیگر را تیزتر کند، اما شواهد نشان می‌دهد گسترش بیش از اندازه تحریم‌های آمریکا موجب شده است که تمام دنیا به فکر رها کردن دلار بیفتد. در حالی که دولت ترامپ هر روز یک کشور جدید را به فهرست تحریم‌هایش اضافه و یا تحریم‌های کنونی‌اش علیه کشورها را تشدید می‌کند [۲۹] ، در جاهای دیگر دنیا کشورها در حال امضای قراردادهای دوجانبه یا چندجانبه برای خارج کردن دلار از معادلات بین‌المللی هستند. سرمایه‌گذاری چین و هند به صورت طلا در روسیه [۳۰] ، روی آوردن پکن و مسکو به استفاده از طلا [۳۱] و ارزهای محلی [۳۲] ، تصمیم چین مبنی بر استفاده از ارزهایی غیر از دلار برای خرید نفت [۳۳] ، اقدامات مسکو در جهت رها کردن دلار (و حتی یورو) در تعاملات نفتی [۳۴] و اقتصادی با آسیا و آفریقا [۳۵] ، اعلام آمادگی ترکیه به جایگزین کردن ارزهای محلی در تعاملات تجاری با شرکا [۳۶] از جمله قطر [۳۷] و روی آوردن ونزوئلا به ارزهایی مانند یوان چین در فروش نفت [۳۸] ، همگی نشانه‌هایی هستند که اثبات می‌کنند ترامپ نه تنها دلار را تضعیف کرده، بلکه قدرتمندترین ارز جهان را در آستانه نابودی قرار داده است.

روند پایان دادن به سلطه دلار بر مبادلات بین‌المللی آغاز شده است

از سوی دیگر، روسیه طی ماه‌های گذشته حجم سرمایه‌گذاری‌های خود در آمریکا را نیز در واکنش به تشدید تحریم‌های واشینگتن کاهش داده است [۳۹] ؛ اقدامی که ترکیه نیز پس از روسیه دست به آن زده است [۴۰] . به همین ترتیب، هند نیز اخیراً تصمیم گرفت با کاهش سرمایه‌گذاری در آمریکا، رو به خرید طلا بیاورد [۴۱] . با این حال، آن‌چه برای آمریکا گران‌تر تمام خواهد شد، روند روبه‌رشد کاهش سرمایه‌گذاری در آمریکا توسط کشورهای چین و ژاپن است. چین به عنوان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار در آمریکا و دارنده بیش‌ترین ذخیره دلاری (با ۱/۱۷۸ تریلیون دلار ذخیره) مسیر کاهش سرمایه‌گذاری در آمریکا را آغاز کرده است و ژاپن نیز که دومین سرمایه‌گذار بزرگ در آمریکا محسوب می‌شود (و ترامپ اخیر این کشور را هم تهدید به جنگ اقتصادی کرد [۴۲] )، طی ماه‌های گذشته، ۸۲/۹ میلیارد دلار (حدود ۷ درصد) از سرمایه خود در آمریکا را کاهش داده است [۴۳] .

در حالی که کشورهای مختلف دنیا [۴۴] یکی [۴۵] پس از دیگری به لزوم پایان دادن به سلطه دلار [۴۶] بر معاملات بین‌المللی اذعان می‌کنند و بسیاری از دولت‌ها نیز گام‌های محکمی را در این‌باره برمی‌دارند، سرنوشت ارز آمریکا اکنون در هاله‌ای از ابهام است. با این وجود، تنها دلار و ارز آمریکا نیست که اکنون به خطر افتاده است، بلکه اتحادها و روابط استراتژیک واشینگتن با کشورها و متحدان قدیمی‌اش هم در حال متلاشی شدن هستند. اگرچه طبیعتاً نمی‌توان انتظار داشت کشورهایی مانند چین و روسیه روابط خود را کشورهای غربی و از جمله اروپایی قطع کنند یا حتی به خطر بیندازند [۴۷] (اگرچه شواهدی مبنی بر کاهش صادرات نفت روسیه به اروپا نیز وجود دارد [۴۸] )، اما نکته واضح و قابل‌تأمل در مورد سیاست‌های این کشورها در قبال آمریکا، چرخش آن‌ها به سمت شرق است. از افزایش چشم‌گیر فروش تسلیحات روسی به کشورهای خاورمیانه در سال گذشته میلادی [۴۹] (۲۰۱۷) گرفته تا افزایش فروش تسلیحات چینی در جنوب و جنوب شرقی آسیا [۵۰] ، و از تلاش‌های مسکو برای معرفی سیستمی به عنوان جایگزین سوئیفت [۵۱] گرفته تا کشیدن خط لوله ۳۰۰۰ کیلومتری میان روسیه و چین [۵۲] ، توجه کشورهای جهان اعم از کشورهای اروپایی و شرقی به کشورهای بلوک شرق، کاملاً مشهود است.

قراردادهای میلیارد دلاری فروش و انتقال گاز روسیه به چین، یکی از نمودهای واضح گسترش روابط میان کشورهای بلوک شرق است

نقش تحریم‌های ضدایرانی ترامپ در تضعیف دلار

شکی نیست که تحریم‌های ایران، نقطه عطف تحریم‌های آمریکا بوده است. واشینگتن ادعا می‌کند شدیدترین تحریم‌های تاریخ را علیه ایران اِعمال کرده و درصدد تشدید این تحریم‌ها هم هست. امضای توافق هسته‌ای و سپس خروج ترامپ از آن موجب شد تا توجه دنیا به تحریم‌های فرامرزی آمریکا بیش از پیش جلب شود. البته دولت آمریکا این رسوایی و انزوا [۵۳] را بیش از هر کس دیگری، مدیون ترامپ است، اما ایران نیز به عنوان اصلی‌ترین هدف تحریم‌های آمریکا نقش مهمی در افشای ابعاد ظالمانه تحریم‌های واشینگتن و البته تضعیف دلار [۵۴] ایفا کرده است. افزایش قیمت نفت [۵۵] با نزدیک‌تر شدن به ضرب‌الاجل تحریم‌های نفتی ایران [۵۶] تنها یکی از نشانه‌های اهمیت تهران در موج جدید واکنش‌ها به تحریم‌های واشینگتن است.

تهدید «مایک پمپئو» وزیر خارجه آمریکا به اِعمال «شدیدترین تحریم‌های تاریخ» علیه ایران (فارسی)

علاوه بر کشورهایی مانند چین و روسیه، کشورهای اروپایی (به طور خاص، آلمان و فرانسه) نیز اکنون به فکر راه‌اندازی سیستم‌های انجام معاملات بانکی بین‌المللی با هدف دور زدن سوئیفت و تحریم‌های آمریکا هستند تا بتوانند تبادلات تجاری با ایران را بعد از اِعمال تحریم‌های نفتی آمریکا نیز ادامه بدهند [۵۷] . روی هم رفته کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند تحریم‌های ضدایرانی ترامپ عملاً نتیجه معکوس خواهد داد و معرفی جایگزین‌های سوئیفت را تسریع می‌کند [۵۸] . امضاکنندگان اروپایی برجام هم‌چنین درصدد هستند تا در همین راستا به جای استفاده از دلار، برای خرید نفت ایران به استفاده از یورو روی بیاورند [۵۹] . انگلیس نیز اخیراً به دنبال راه‌هایی گشته است که بتواند از طریق آن‌ها تحریم‌های آمریکا علیه ایران را دور بزند [۶۰] .

در این‌جا به یک نکته مهم هم باید توجه داشت: آمریکایی‌ها برای توصیف تحریم‌های خود از عبارت‌های «اصلی» (یا «اولیه») و «ثانویه» استفاده می‌کنند. تحریم‌های اصلی یا اولیه عبارتند از تحریم‌هایی که آمریکا مستقیماً علیه کشورها یا نهادهای آن‌ها وضع می‌کند. به عنوان نمونه، ایران، روسیه، چین، سوریه، ونزوئلا و بسیاری از کشورهای دیگر مستقیماً تحت تحریم‌های آمریکا هستند. در کنار این تحریم‌ها، تحریم‌های ثانویه هستند که علیه اشخاص، نهادها یا دولت‌هایی اِعمال می‌شوند که با اشخاص، نهادها یا دولت‌های تحت تحریم‌های اولیه آمریکا، تجارت کنند. به عنوان نمونه، در حال حاضر کشورها یا نهادهایی که با ایران تجارت کنند، تحت تحریم‌های ثانویه آمریکا قرار خواهند گرفت.

سخنرانی ترامپ و اعلام خروج آمریکا از برجام (فارسی)

بر همین اساس، علاوه بر امضاکنندگان برجام، کشورهای دیگری هم که به شکل‌های گوناگون با ایران در ارتباط هستند، هدف تحریم‌های آمریکا قرار دارند و بنابراین در صورت لزوم می‌توانند (و بلکه مجبورند) مقابل تحریم‌های آمریکا بایستند. در این میان، خریداران بزرگ نفت ایران (که البته برخی از آن‌ها عضو توافق هسته‌ای هم هستند) مانند چین، هند، اتحادیه اروپا، کره جنوبی، ترکیه و ژاپن مهم‌ترین نقش را در تعیین سرنوشت تحریم‌های آمریکا ایفا خواهند کرد. بسیاری از مشتریان نفت ایران، هم برای تأمین نیازهای خود و هم از ترس افزایش قیمت نفت، به دنبال دور زدن تحریم‌های آمریکا هستند [۶۱] .

به علاوه، منافع کشوری مانند هند به شکل‌های دیگر نیز با منافع ایران گره خورده است. به عنوان نمونه، گزارش‌ها حاکی از آن است که دهلی‌نو ممکن است موفق شود در مورد استفاده از بندر چابهار (که اهمیت فوق‌العاده‌ای برای اقتصاد هند دارد و دهلی‌نو سرمایه‌گذاری هنگفتی در آن کرده است) از تحریم‌های آمریکا معاف شود [۶۲] . هم‌چنین کشورهایی نظیر عراق نیز وجود دارند که تحریم‌های ایران نه تنها به آن‌ها آسیب خواهد زد [۶۳] ، بلکه می‌تواند اقتصاد آن‌ها را فلج کند [۶۴] ؛ و بنابراین این کشورها نیز یا مستقیماً مقابل تحریم‌های ضدایرانی آمریکا ایستاده‌اند و یا تلاش دارند تا واشینگتن را متقاعد کنند آن‌ها را از تحریم‌های ایران معاف کند. از همین منظر است که عراق به دنبال استفاده از ارزهای محلی یا یورو به جای دلار در تبادلات تجاری با ایران است [۶۵] و کره جنوبی (یکی از نزدیک‌ترین شرکای تجاری آمریکا) نیز می‌گوید کمپانی‌های این کشور به‌رغم تحریم‌های آمریکا به تجارت با ایران ادامه خواهند داد [۶۶] .

نفت ایران، یکی از اهرم‌های برقراری روابط با کشورهای مختلف و مقابله با تحریم‌های آمریکاست

دیپلماسی فعال؛ مهم‌ترین لازمه عبور از تحریم‌ها

ایران برای واکنش نشان دادن به تحریم‌های آمریکا، اهرم قدرتمندی به نام نفت را در اختیار دارد. طی چند دهه گذشته هم قدرت این اهرم هیچ‌گاه به اندازه قدرت امروز آن نبوده است. ترامپ وقتی صحبت از تحریم نفتی ایران می‌کند، بیش از هر چیز دیگری روی تولید نفت عربستان تکیه دارد و معتقد است اگر سعودی‌ها تولید نفت را افزایش بدهند، خواهند توانست کم‌بود نفت ایران در بازار را جبران کنند. این در حالی است که گزارش‌های جدید از قول کمپانی نفتی سعودی «آرامکو» حکایت از آن دارد [۶۷] که عربستان (دست‌کم در درازمدت [۶۸] ) نخواهد توانست نفت ایران را در بازار جایگزین کند و این یعنی صعود دوباره قیمت نفت به ۹۰ تا ۱۰۰ دلار در هر بشکه [۶۹] . بنابراین یکی از اهرم‌های قطعی ایران برای مقابله با آمریکا بازی با فروش و صادرات نفت است. البته این سیاست بسیار حساس است و ریسک‌های زیادی هم دارد، اما از سوی دیگر، اهرم نفت به هیچ عنوان تنها اهرمی نیست که ایران می‌تواند علیه واشینگتن به کار بگیرد.

کمپانی نفتی سعودی «آرامکو» اذعان کرده است که عربستان توانایی جبران حذف نفت ایران از بازار را ندارد

اهرمی چه‌بسا مهم‌تر از نفت، که ایران می‌تواند به طور مؤثر از آن استفاده کند، برقراری روابط دیپلماتیک و استراتژیک با کشورهای بی‌شماری در سرتاسر دنیاست. یادآوری یک نکته در این‌جا ضرورت دارد. حسن روحانی یکی از نقاط قوت دولت خود را پی‌گیری دیپلماسی برای حل مشکلات کشور در حوزه سیاست خارجی می‌داند. در حالی که باراک اوباما توافق هسته‌ای را با ایران امضا کرد و اکنون این توافق را مهم‌ترین «میراث» دولت خود می‌داند، متأسفانه (احتمالاً از دید روحانی) دولت حسن روحانی یک بار دیگر پیروز انتخابات شد تا شاهد فرو ریختن برجام باشد. به این ترتیب آقای روحانی دیگر نمی‌تواند توافق هسته‌ای را «میراث» دولت خود بداند. از سوی دیگر، تلاش‌های مشترک با اروپا برای حفظ دست‌آوردهای برجام هم روی یک نمودار سینوسی در حال حرکت است و مشخص نیست نهایتاً به کجا خواهد انجامید.

به کشورهای اروپایی هم «اعتماد» نکنید

بنابراین به نظر می‌رسد به‌رغم اعلامیه‌ها و بیانیه‌های گاه و بی‌گاه مقامات اروپایی درباره حفظ برجام و مقاومت مقابل تحریم‌های آمریکا (از جمله چراغ سبز اخیر درباره تأسیس یک کانال پرداخت مالی برای دور زدن تحریم‌ها [۷۰] )، راه‌حل مشکلات کشور و میراث گم‌شده دولت روحانی را در جای دیگری باید جست‌وجو کرد.

دولت حسن روحانی در بسیاری موارد نشان داده است که توانایی مانور دیپلماتیک را دارد. به عنوان مثال، شکایت از آمریکا (اگرچه کمی با تأخیر) در دیوان بین‌المللی دادگستری نشانه خوبی از تحرکات دیپلماتیک دولت ایران علیه واشینگتن و تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا پس از خروج از توافق هسته‌ای بود [۷۱] . از سوی دیگر، مذاکرات و توافقات انجام گرفته درباره گسترش روابط نظامی و غیرنظامی با روسیه، از جمله همکاری‌های دوجانبه در حوزه ماهواره‌ای [۷۲] و خرید هواپیماهای مسافربری [۷۳] و تجهیزات مرتبط با آن [۷۴] ، نشان می‌دهد دیپلماسی با کشورهای دیگر جهان هم جواب می‌دهد و چه‌بسا مسیر دیپلماسی به سوی این کشورها از مسیر دیپلماسی به مقصد آمریکا یا اروپا بسیار کوتاه‌تر و آسان‌تر باشد.

بیانیه مشترک ظریف و موگرینی و تأکید بر ادامه اجرای برجام (فارسی)

بی‌کفایتی ترامپ بر هیچ‌کس پوشیده نیست. خنده‌های مهمانان رئیس‌جمهور آمریکا در مجمع عمومی سازمان ملل به تعریف‌های ترامپ از دولتش شاید به بهترین شکل ممکن این واقعیت را اثبات کرد [۷۵] . به علاوه، اعترافات شناخته‌شده‌ترین اندیشکده‌های آمریکایی به ضعف تحریم‌های یک‌جانبه کاخ سفید علیه ایران [۷۶] نیز به خوبی نشان می‌دهد که عبور از تحریم‌های آمریکا کار غیرممکنی نیست. مهم‌ترین اهرم ایران در این مسیر، تکیه بر دیپلماسی فعالانه و غیرمنفعلانه در عرصه بین‌المللی و روی آوردن به کشورهایی است که بر خلاف آمریکا و اروپا بوی امید از آن‌ها شنیده می‌شود. اگرچه هر کشوری در دنیا قطعاً غیر از تأمین منافع خود، انگیزه دیگری برای همکاری با ایران نخواهد داشت، اما چرخش محسوس کشورهای تأثیرگذاری مانند چین و روسیه و حتی متحدان سابق واشینگتن در اروپا به سمت شرق نشان می‌دهد آمریکا از چشم این کشورها افتاده است و همین مسئله می‌تواند بهترین فرصت برای منزوی کردن ترامپ و کاخ سفید باشد؛ چنان‌که کارشناسان خود آمریکا هم بر این انزوا صحه می‌گذارند.

خنده مجمع عمومی سازمان ملل به تعریف ترامپ از عملکرد دولتش (فارسی)

شواهدی که در این گزارش به آن‌ها اشاره شد، از یاغیگری ترامپ در مقابل توافق‌ها، سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی گرفته تا تلاش کشورهای شرقی و غربی برای پایان دادن به سلطه دلار، و از گسترش روابط میان کشورهای غربی (به استثنای آمریکا) با بلوک شرق گرفته تا همراه شدن برخی منافع این کشورها با منافع جمهوری اسلامی، همگی نشانه‌های پیش رفتن دنیا به سوی جهانی چندقطبی است که آمریکا در خوش‌بینانه‌ترین شرایط می‌تواند امیدوار باشد تنها یکی از قطب‌های آن به حساب بیاید. اکنون بهترین و شاید تنها فرصت دولت روحانی است که «میراث دیپلماسی» را که آرزو دارد از خود به جای بگذارد، با چرخش به سوی شرق، برای خود رقم بزند. اگر آقای روحانی می‌خواهد بعد از وقف سال‌های ابتدایی دولتش به امضای برجام با آمریکا، سال‌های زودگذر باقی‌مانده از دولتش را هم صرف امید بستن به «ببرهای کاغذی [۷۷] » اروپایی کند، قطعاً مختار است، اما بدون شک، از دیپلماسی منفعلانه مقابل آمریکا و اروپا، آبی برای جمهوری اسلامی گرم نخواهد شد. در حالی که برقراری رابطه با اروپا می‌تواند مفید و حتی لازم باشد، تمرکز بیش از اندازه و امید بستن به اروپایی‌ها دقیقاً همان عاملی است که «میراث دیپلماسی» را به پاشنه آشیل دولت روحانی تبدیل خواهد کرد. در طرف مقابل، سنگین‌تر کردن وزنه دیپلماسی به سوی کشورهای شرقی و قدرت‌هایی مانند چین و روسیه، می‌تواند ایران را به عنوان عضوی ناگزیر (از نظر جغرافیایی) از بلوک شرق، در پیش‌رفت این بلوک به سمت تقویت روابط داخلی سهیم کند. در این صورت است که دوره (دوم) ریاست‌جمهوری آقای روحانی می‌تواند به عنوان دورانی از دیپلماسی تأثیرگذار و ثمربخش در حافظه ملت ایران ثبت گردد.


[۱] ‘We should not sit like rabbit in front of snake,’ German FM on US sanctions Link

[۲] ‘Love story over’: Macron says EU can’t rely on US for security – is it time to start wooing Russia? Link

[۳] Turkey Ready for War, Says Erdogan, US Involved in Financial Warfare against Turkey Link

[۴] America First (policy) Link

[۵] ۲۰۱۸ China–United States trade war Link

[۶] Russia to become China’s top supplier of gas soon Link

[۷] Russia & China cooking up joint projects worth more than $۱۰۰bn Link

[۸] China’s ۲۰۱۸ financial commitments to Africa: Adjustment and recalibration Link

[۹] China’s ‘One Belt, One Road’ is threat to US in Latin America – US commander Link

[۱۰] China Voices Protest to US Over Sanctions for Russian Arms Purchases Link

[۱۱] China warns U.S. to withdraw sanctions or ‘bear the consequences’ Link

[۱۲] U.S. blacklists Russian entities tied to election meddling Link

[۱۳] US Ready to Impose ‘Very Severe’ Sanctions on Russia Over Skripal Case Link

[۱۴] EU Prolongs Sanctions Against Russia “Over Ukrainian Conflict” by ۶ Months Link

[۱۵] China, Russia Can Overcome Problems Due to High Economic Reciprocity – Beijing Link

[۱۶] US sanctions aimed to squeeze ‘main competitor’ out of arms market – Moscow Link

[۱۷] Russia to send S-۳۰۰ missile defence systems to Syria Link

[۱۸] China wants to buy more natural gas from Russia & diversify supplies Link

[۱۹] France’s energy major Total joins $۲۵ billion Russian Arctic LNG project Link

[۲۰] Brazil welcomes its first LNG cargo from Russia’s Yamal Link

[۲۱] Turkey & Gazprom agree on construction of land portion of Europe-bound Turkish Stream Link

[۲۲] Putin: South Korea Becomes Russia’s ۲nd Important Trade Partner in Asia-Pacific Link

[۲۳] Russia Interested in Developing Hi-Tech Industry Cooperation With Japan – Putin Link

[۲۴] Eastern Economic Forum Brings Dozens of Multibillion Deals to Russia – Trutnev Link

[۲۵] Erdogan says Turkey will boycott US electronic goods, including Apple’s iPhone Link

[۲۶] Qatar to invest $۱۵b in Turkey’s financial markets and banks Link

[۲۷] Lira Surges After Qatar Pledges To Invest $۱۵ Billion In Turkey Link

[۲۸] Turkey raises tariffs on some US imports in response to economic ‘attacks’ Link

[۲۹] Expect US ‘Actions’ Against Venezuela in Coming Days – Pompeo Link

[۳۰] China’s CNG, India’s SUN Gold to Invest $۴۸۵Mln in Gold Deposit in Russia Link

[۳۱] Russia-China real gold standard means end of US dollar dominance Link

[۳۲] Cutting out the US dollar: Russia & China boost national currencies trade Link

[۳۳] Petrodollar end looming as China & allies dump it in oil trading – Jim Rogers Link

[۳۴] Russia may ditch dollar in oil trade as it is too risky – finance minister Link

[۳۵] Russia Working to Ditch Dollar, Euro in Trade With Asia, Africa Link

[۳۶] Turkey Ready to Conduct Trade With Partners in National Currencies – Erdogan Link

[۳۷] Turkey & Qatar seal currency swap deal to cut US dollar transactions Link

[۳۸] Dropping the dollar: Venezuela lists oil price in Chinese yuan Link

[۳۹] Russia to sell off more US Treasuries in retaliation against sanctions Link

[۴۰] Turkey follows Russia in dumping US Treasury securities Link

[۴۱] India getting rid of US Treasury securities and buying gold Link

[۴۲] Trump: Japan Relations May Sour ‘When I Tell Them How Much They Have to Pay’ Link

[۴۳] Japan & China slashing US sovereign debt is Washington’s worst nightmare Link

[۴۴] Which countries are dumping the dollar and why? Link

[۴۵] China urges ditching dollar & euro trade with Russia in favor of national currencies Link

[۴۶] Ditch the dollar: World leaders who challenged reliance on US currency Link

[۴۷] Russian gas sales to EU hit record high despite the Skripals, election meddling & all that jazz Link

[۴۸] Russia cuts oil exports to Europe & ramps up trade with China Link

[۴۹] Russian weapons sales to Middle East soar Link

[۵۰] Chinese subs, tanks, ships sold in South, Southeast Asia Link

[۵۱] Russian central bank boasts of alternative to SWIFT as ready-made defense against US sanctions Link

[۵۲] Power of Siberia: Russia’s mega gas pipeline to China almost complete Link

[۵۳] Playing ‘Sanction-ism’ Pushes the US into Isolation Link

[۵۴] Iran Sanctions, Emerging Markets And The End Of Dollar Dominance Link

[۵۵] Oil reaches ۳.۵-year highs as Iran uncertainty pushes prices up Link

[۵۶] Back to $۱۰۰? Crude oil prices to soar as Iran crisis adds to global supply headache Link

[۵۷] EU Looking to Sidestep U.S. Sanctions With Payments System Plan Link

[۵۸] Academic on How US Facilitates Creation of SWIFT Alternative by Pressuring Iran Link

[۵۹] Europe to ditch US dollar in payments for Iranian oil – source Link

[۶۰] London seeks advice on how to avoid Trump’s Iran sanctions amid reports of deeper Tehran ties Link

[۶۱] Iran Oil Clients Trying to Circumvent Sanctions, Avoid High Oil Prices Link

[۶۲] US May Waive Sanctions for Indian-Built Iranian Port Linking to Afghanistan Link

[۶۳] How US sanctions on Iran will harm Iraq’s economy Link

[۶۴] Without waivers, U.S. sanctions on Iran will cripple Iraq Link

[۶۵] Iraq Ditches the Dollar in Iran Trade, Switches to Euro, National Currencies Link

[۶۶] South Korean Firms Continue to Work With Iran Despite US Sanctions – Ambassador Link

[۶۷] Oil Prices Feared to Spike as Saudi Arabia Runs Low on Popular Crude – Report Link

[۶۸] Saudi Arabia Ready to ‘Mitigate’ Impact of Iran Oil Sanctions Link

[۶۹] Saudi Arabia Worries Oil Crunch Could Push Up Prices Link

[۷۰] EU, Iran Set Financial Vehicle to Ease Trade Link

[۷۱] Iran Goes to U.N.’s Highest Court Over Reimposed U.S. Sanctions Link

[۷۲] Russia may supply components for Iranian satellites Link

[۷۳] Russian SSJ-۱۰۰ airliners may soon take to Iranian skies Link

[۷۴] Iran to buy Russian aerospace equipment and planes worth $۲۱bln – report Link

[۷۵] Donald Trump bragged about himself to the United Nations. The UN laughed Link

[۷۶] Declassified Documents Reveal Weakness of Unilateral Iran Sanctions Link

[۷۷] European Failure to Safeguard Iran Deal Shows EU is Still a Paper Tiger Link

بر چسب ها

پیشنهاد سردبیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا سوال مقابل را پاسخ دهید ؟ *

Close