اقتصادیایرانجهانسیاسیصفحه اصلیگزارشویژه

شفافیت فروش نفت منافع چه کسانی را به خطر می‌اندازد؟/ تلاش زنگنه برای شکست راهکار ضدتحریمی

بیژن نامدار زنگنه وزیر نفت ایران در نشست خبری که به مناسبت افتتاح فازهای ١٣ و ٢٢ تا ٢۴ میدان گازی پارس‌جنوبی در عسلویه برگزار شد دوباره علیه بورس نفت سخن گفت و اینبار خود را بی‌پرده به عنوان یکی از مخالفان عرضه نفت در بورس نشان داد و گفت:

“مشکل اینجا است که بورس شفاف‌ترین روش برای انجام معامله و رقابت است و ما می‌خواهیم شفاف‌ترین کار را برای ناشفاف‌ترین اقدام که همان دور زدن تحریم‌ها است، انجام دهیم.”

همچنین چندی پیش ایشان در نشست خبری دیگری از احتمال تحریم خریداران نفت از بورس سخن رانده بودند در این گزارش به پاسخ به صحبت های وزیر نفت در خصوص تحریم شرکت‌های خریدار نفت از بورس پرداخته شده است.

تحریم پذیری در اتاق تاریک و دور زدن تحریم با بورس نفت

تا قبل از فروش نفت از طریق بورس، نفت کشور تماماً از طریق امور بین‌الملل شرکت ملی نفت به فروش می‌رسید و هم اکنون هم بخش اعظمی از نفت از همین طریق به فروش می‌رسد. روند فروش بدین شکل است که مشتریان مستقیماً با مسئولین مربوطه وارد مذاکره می‌شوند و قیمتی طبق فرمول امور بین‌الملل تعیین می شود و نفت خریداری می شود.

طبیعی است تعیین قیمت بدین شکل و از طریق مذاکرات مستقیم و اتاق تاریک خود موجب فساد و رانت خواهد شد و بازهم طبیعی به نظر می رسد مسئولین این بخش از وزارت نفت به عنوان مخالفین سر سخت طرح عرضه نفت در بورس باشند.

فروش نفت از طریق اتاق تاریک امتحان خود را در سال‌های گذشته پس داده است و موجب تحریم پذیری خریدارن نفت شده‌است اما عرضه نفت در بورس به دلیل شرایط مساوی‌ای که برای خریدارن نفت ایجاد می کند شائبه رانت را به کلی از بین می‌برد و قیمت هم به دلیل رقابتی که در بورس شکل می گیرد بهترین قیمت ممکن برای نفت عرضه شده خواهد بود.

علی‌رغم شفافیت بسیاری از اطلاعات درباره معامله‌های صورت گرفته در بورس انرژی، اطلاعات خریداران در این بورس اعلام نمی‌شود یعنی به جز مقام‌های عالی‌رتبه و ذی‌صلاح برای دیگران و حتی کارگزاری‌های بورس هم مشخص نیست که چه کسی خریدار نفت خام کشورمان بوده است و خریداران با کدهای محرمانه خود قادر به انجام معامله خواهند بود.

کدهایی که صرفاً نشان می‌دهد چه معامله‌ای با چه قیمتی در این زمینه صورت گرفته است. به‌عبارت‌دیگر، شفافیت سازوکار بورس به معنای آشکار بودن اطلاعات مربوط به خریداران نیست و با توجه به انعطاف پذیری بالای شرکت‌های خصوصی نسبت به دولت و کوچک‌تر بودن محموله های خریداری شده از طریق بورس احتمال تحریم پذیری خریداران نفت از بورس نسبت به مشتریانی که مستقیماً با وزارت نفت معامله میکنند بسیار کم‌تر است.

وزارت نفت می‌خواهد نفت به گونه‌ای در بورس عرضه شود که فروش نرود

صحبت‌های اخیر زنگنه در کنفرانس مطبوعاتی، این سوال را به ذهن می‌رساند که آیا وزیرنفت یک کشور در شرایط تحریم باید بدین شکل راهکار ضد تحریمی مثل عرضه نفت در بورس را زیر سوال ببرد و عملاً مشتریان خرید نفت از بورس را از تحریم شدن آن‌ها بترساند؟

زنگنه به صراحت در نشست خبری اعلام می‌کند احتمال تحریم شرکت‌های خریدار نفت از بورس بسیار زیاد است و در جایی دیگر دقیقاً بر خلاف آن چیزی که در اطلاعیه عرضه نفت در بورس است اعلام می‌کند اگر کسی قرار است نفت را از طریق بورس خریداری کند نباید آن را به بازارهای سنتی ما بفروشد.

این در حالی است که در اطلاعیه عرضه نفت در بورس به صراحت اعلام شده مقصد فروش برای خریدارن نفت از بورس آزاد است. به نظر می‌رسد وزارت نفت و شخص وزیر نفت به دنبال عرضه کج‌دار و مریز نفت در بورس هستند تا هم دهان منتقدان بسته شود و هم نفتی در بورس به فروش نرسد و با این روند انحصار فروش نفت همچون قبل در اختیار این وزارتخانه باقی بماند.

علت حمله رسانه‌های خارجی به عرضه نفت در بورس/ سه راهکار موفقیت بورس انرژی

پس از موفقیت عرضه نفت در بورس و فروش یک میلیون بشکه نفت خام سبک ایران به بخش خصوصی، رسانه‌های خارجی تلاش کردند تا با طرح شبهاتی مانند بروز فساد و ارزان فروشی در مسیر اجرای موفق این راهکار ضدتحریمی سنگ اندازی کنند. این امر در حالی اتفاق افتاد که سازوکار شفاف و رقابتی بورس عملا مانع بروز مشکلات ذکر شده می‌شود.

در این زمینه با  فرامرز آژنگ، مدیر مرکز رصد اقتصادی کنکاش گفتگو کردیم تا درباره وضعیتعرضه نفت در بورس و دیدگاه رسانه‌های خارجی در این دو عرضه توضیح دهد.

واکنش رسانه‌های خارجی به عرضه نفت در بورس

آژنگ درباره رویکرد رسانه‌های خارجی به عرضه نفت در بورس ایران اظهار داشت: نکته قابل توجه این بود که بعد عرضه اول پای رسانه‌های خارجی  به طور جدی به این موضوع باز شد.که برای ما جالب توجه بود. برخی از رسانه‌های نگاه‌شان بی‌طرفانه بود و برخی رسانه‌ها نگاه‌شان انتقادی‌تر بود و چالش هایی را مطرح کردند.

در رابطه با رسانه‌های خارجی سه تا بحث دسته بندی کردیم:

  1. یکی درباره موضوعات رانت و فساد بود که اگر بورس راه بیفتد این فساد ممکن است راه بیفتد که بی بی سی در این باره خیلی فعال بود.
  2. موضوع بعدی ارزان فروشی مطرح شد که در بورس ایران نفت را به قیمت بسیار کمتری میفروشند و شبکه من تو رو این کار کرد.
  3. موضوع بعدی بحث ناتوانی بخش خصوصی بود که سعی کردند تا شائبه‌پراکنی کرده و موج ناامیدی ایجاد کنند که رادیو فردا در این مورد گزارشی را ارائه داد.

دولت به بخش خصوصی اطمینان دهد

مدیر مرکز رصد کنکاش تصریح کرد: در بازه دوم نقدها و نکاتی مطرح شد که کارشناسان در داخل درباره تکمیل فرایند فروش نفت در بورس مطرح کردند.

یکی بحث تداوم عرضه بود که رسانه و کارشناسان داخلی بر آن تاکید می‌کردند. همچنین بحث اضافه کردن آپشن تسویه ریالی و کوچک‌سازی حجم محموله‌های عرضه شده نیز توسط صاحب‌نظران حوزه انرژی مطرح شد.

یک اتفاق خوبی که در فضای بیرونی دیدم که بخش خصوصی در این رابطه تکاپو افتاد و عرضه نفت در بورس پالس مثبتی به این بخش بود. البته تردیدهایی هم دارند که منتظرند وزارت نفت و شرکت ملی نفت به آنها اطمینان لازم را بدهند.

وی در ادامه گفت: در مورد تداوم عرضه، آقای خوشرو، مدیر امور بین‌الملل شرکت ملی نفت در مصاحبه ای که با شبکه خبر تداوم عرضه را به استقبال بخش خصوصی گره زده بود که باید ببینیم و ارزیابی کنیم که بخش خصوصی چطور می‌آید، بعد برنامه ریزی کنیم. از طرفی بخش خصوصی هم دنبال اطمینان است. براین اساس دولت باید به بخش خصوصی اطمینان بدهد نه برعکس. باید هرم را برعکس کرد تا معادله اتفاق افتد.

همکاری برای شفافیت عرضه نفت در بورس

آژنگ همچنین اظهار داشت: موضوع بعدی درباره کنشگری چند نهاد اصلی مرتبط با بورس نفت است. دستگاه اول وزارت نفت و مشخصا شرکت ملی نفت است. آنچه ما دیدیم این است که در بخش خصوصی این انگیزه‌ دارد ایجاد می‌شود و تمایل شکل می‌گیرد. به موازات این، وزارت نفت باید به این تمایل بخش خصوصی پاسخ دهد. اما متاسفانه وزارت نفت را در صحنه رسانه نمی‌بینیم. باید بیایند توضیح دهند و کنشگری کنند.

ضلع دیگر این کنشگری خود سازمان بورس است که حداقل انتظار این است که شرایط عرضه بعدی را بیان کنند. الان فضای مبهمی ایجاد شده و باید برطرف شود که اساسا نباید ایجاد می‌شد.

مدیر مرکز رصد کنکاش  در پایان افزود: ضلع سوم هم صداوسیما است. اتفاقی در کشور رخ داده که تعدادی از رسانه‌های خارجی روی آن کار کردند اما در روز عرضه ، برنامه راهبردی صدا وسیما به چیزهای دیگر می‌پردازد. صداوسیما پاسخ شائبه‌پراکنی‌های رسانه‌ها بیگانه درباره عرضه نفت در بورس را بدهد.

سه ضلع سازمان بورس، وزارت نفت و صدا و سیما به اندازه بخش خصوصی و کارشناسان پای کار نیامدند. جا دارد نقششان  پر رنگ کنند تا فضا شفاف‌تر و امیدوارکننده تر باشد.

سه دلیل عرضه نشدن نفت در بورس/ آیا شرکت نفت مانع اجرای راهکار ضدتحریمی می‌شود؟

 دلیل اثرگذاری تحریم‌های نفتی به مدل سنتی فروش نفت ایران ارتباط دارد. در این مدل فروش کل نفت کشورمان توسط مدیریت امور بین الملل شرکت ملی نفت ایران صورت میگیرد و این شرکت دولتی، نفت کشور را در قالب محموله‌های بزرگ به شرکت های بزرگ نفتی، پالایشگاه ها و تجار سرشناس میفروشد.

همین موضوع باعث میشود که هم فرآیند حمل و نقل نفت ایران به راحتی توسط آمریکا قابل رهگیری باشد و هم آمریکا بتواند فروشنده انحصاری (شرکت ملی نفت ایران) را تحریم کند و خریداران محدود و شناخته شده نفت ایران را تحت فشار قرار دهد و در نتیجه، حجم فروش نفت کشورمان را کاهش دهد.

بدین صورت با توجه به تسلط کامل اطلاعاتی آمریکا بر مدل سنتی فروش نفت ایران، این امکان برای این کشور به وجود آمده که به طور کلی نفت ایران را تحریم کند. کارشناسان معتقدند که راه دور زدن تحریم‌های نفتی را باید در تنوع‌سازی روش‌های فروش نفت کشور جستجو کرد.

بدین ترتیب عرضه نفت در بورس انرژی و استفاده از توانمندی و تخصص بخش خصوصی داخلی یا خارجی در صادرات نفت به عنوان یک راهکار ضدتحریمی در راستای تنوع‌سازی روش‌های فروش نفت در فضای کارشناسی و رسانه‌ای کشور مطرح شد. پس از پژوهش و بررسی پیرامون عملیاتی بودن این راهکار سرانجام با تصویب شورای عالی هماهنگی اقتصادی به عرضه نفت در بورس؛ اجرای این راهکار در دستور کار وزارت نفت قرار گرفت.

با همکاری شرکت ملی نفت و سازمان بورس انرژی، نخستین عرضه نفت خام سبک ایران در بورس در تاریخ ۶ آبان‌ماه انجام شد که طی آن ۸ محموله‌ی ۳۵ هزار بشکه‌ای (مجموعاً ۲۸۰ هزار بشکه) به قیمت ۷۴.۸۵ دلار به فروش رسید. همچنین ۲۰ آبان ماه موعد دومین عرضه نفت خام ایران در بورس انرژی بود که در این عرضه ۷۰۰ هزار بشکه نفت با قیمت ۶۴.۹۷ دلار به فروش رسید.

پس از اجرای موفق این راهکار در فاز آزمایشی در حالی که انتظار میرفت عرضه نفت در بورس به صورت منظم و هفتگی استمرار یابد؛ اجرای این راهکار با وقفه‌ای دو ماهه مواجه شده است و علیرغم تکلیف مجدد شورای عالی هماهنگی اقتصادی به عرضه مجدد این راهکار ضدتحریمی توسط وزارت نفت پیگیری نمیشود.

در مجموع میتوان چند دلیل برای عدم عرضه مجدد نفت در بورس بیان کرد که در ادامه به آن پرداخته میشود:

۱- انحصارطلبی شرکت ملی نفت:

در حال حاضر تنها متولی صادرات نفت کشور مدیریت امور بین‌الملل شرکت ملی نفت است. با عرضه نفت در بورس بستری برای ورود بخش خصوصی به بازار جهانی نفت فراهم میشود. بدین صورت در کنار شرکت ملی نفت، خریداران داخلی و خارجی نیز میتوانند نفت ایران را از بورس خریداری کرده و صاحب نفت کشور شوند و برای فروش آن در بازار جهانی اقدام کنند.

این اتفاق باعث میشود که انحصار شرکت ملی نفت در فروش نفت ایران شکسته شود و به طور طبیعی برخی امتیازات ایجاد شده ناشی از انحصار فروش نفت کشور از بین برود. بدین ترتیب شرکت ملی نفت و به خصوص امور بین‌الملل این شرکت که اتفاقاً مسئول پیگیری‌های عرضه نفت در بورس هستند نمیخواهند با اجرای این راهکار ضدتحریمی منافع خود را به خطر بیندازند.

۲- دلخوشی به معافیت‌های موقت آمریکا:

بررسی تحولات عرضه نفت در بورس نشان میدهد که اجرای این راهکار ضدتحریمی پس از اعطای معافیت‌های ۶ ماهه آمریکا به برخی خریداران نفتی متوقف شده است. به نظر میرسد با اعطای معافیت‌های تقریباً یک میلیون بشکه‌ای به خریداران نفت ایران خیال وزارت نفت و شرکت ملی نفت از به صفر نرسیدن صادرات نفت ایران راحت شده و بدین صورت دیگر لزومی به عرضه نفت در بورس دیده نمی‌شود.

البته باید توجه داشت که این معافیت‌ها به صورت موقت داده شده و پس از ۶ ماه دوباره درباره‌ی میزان خرید نفت توسط مشتریان سنتی ایران تجدید نظر میشود و بسیار محتمل است که این یک میلیون بشکه نیز پس از ۶ ماه کاهش قابل ملاحظه‌ای به خود ببیند. به هر صورت به نظر میرسد که اعطای معافیت‌های آمریکا نیز یکی دیگر از دلایل عدم تداوم عرضه نفت در بورس بوده باشد.

۳- نبود متولی مشخص برای عملیاتی کردن این راهکار:

کارشناسان معتقدند که ایجاد یک سازوکار مجزا در وزارت نفت برای پیگیری کارهای عرضه نفت در بورس ضروری است. در حال حاضر در وزارت نفت هیچ نهادی مسئولیت اجرای عرضه نفت در بورس را بر عهده ندارد و شرکت ملی نفت نیز که در عرضه قبلی پیگیری‌های اجرای این راهکارضدتحریمی را انجام داد اکنون مشغول استفاده از ظرفیت معافیت‌های داده شده است.

علاوه بر این تعارض منافع عنوان شده باعث شده است که این شرکت اراده‌ی چندانی هم برای عرضه نفت در بورس نداشته باشد. برخی منابع غیررسمی اعلام کرده‌اند که علیرغم آمادگی سازمان بورس انرژی و تقاضای شرکت‌های خصوصی برای خرید نفت ایران در بورس، اجرای این راهکار به دلیل عدم وجود متولی مشخص برای پیگیری آن متوقف شده است.

در مجموع با توجه به اعلام آمادگی بورس انرژی برای عرضه سوم نفت و استقبال شرکت‌های خصوصی داخلی و خارجی در عرضه آزمایشی به نظر میرسد دلیل توقف عرضه نفت در بورس هر چه است به تصمیمات وزارت نفت ارتباط دارد. شایان ذکر است که مطابق با گزارش شماره ۱۲۵۴۳ مرکز پژوهش های مجلس در مردادماه ۹۱، در تجربه‌های قبلی دلیل شکست عرضه نفت در بورس از نظر بیشتر ناظران بی میلی وزارت نفت بود تا نبود خریدار.

علت شکست عرضه سوم نفت در بورس/ عده‌‏ای در وزارت نفت به دنبال شکست بورس نفت هستند

حمیدرضا اکبری، کارشناس حوزه انرژی درباره دلیل شکست عرضۀ سوم نفت در بورس گفت: این مساله دلایل مختلفی دارد اما مهمترین دلیل آن، تعلل و عدم استمرار در عرضه بود. اگر در عرصه نفت مداومت و استمرار نباشد، بخش خصوصی نمی‏تواند ریسک کند و قراردادهای بلندمدتی با پالایشگرها و واسطه‏های خارجی ببندد که بتواند نفت را بفروشد. نفت دو بار با فاصله زمانی یکی دو هفته در آبان عرضه شد و بعد مجدداً یک عرضه یک میلیونی دیگر صورت گرفت و سپس دو ماه وقفه افتاد. این وقفه منجر می شود که بخش خصوصی با اطمینان وارد بازار بورس نشود.

وی افزود: دلیل دیگر هم این است که ظاهراً مسیری جدای از مسیر بورس توسط وزارت نفت باز شده است و مذاکراتی در به اصطلاح اتاق تاریک در حال انجام است که نفت را از آن طریق بفروشند. یعنی در واقع همان مشتریانی که در دو مرحله از بورس نفت خریدند این بار از راه مذاکره با وزارت نفت، این خرید را انجام می‌دهند. در این راستا اگر به خریداران گفته شده باشد نفت را از بورس نخرید، نهی از ورود به این سازوکار خواهد بود. بنابراین عدم استمرار منظم عرضه و فروش نفت از راه اتاق تاریک منجر به شکست عرضه نفت در مرحله سوم بورس شد.

این کارشناس حوزه انرژی تصریح کرد: ایجاد اتاق تاریک کار درستی نیست ما باید به سمتی برویم که تقریباً نفت را تماماً در بورس عرضه کنیم. اما اگر مشتری های وزارت نفت مشکل ورود به بورس به دلیل محدودیت ها دارند، امکان فروش خارج از این سازوکار برای آنها وجود دارد.

اما مشتری های بخش داخلی اگر وارد بورس شوند، می توانند به راه افتادن این مسیر که در ابتدای راه آن هستیم، کمک کنند. اگر حالت دوم باشد یعنی زمانی که بخش خصوصی داخلی بدون محدودیت خاصی حضور داشته باشد، نباید نفت از طریق اتاق تاریک و در مسیر خارج از بورس به فروش برود. ما بورس را راه‏کاری می‏دانیم که می‏تواند تحریم‏های نفتی ایران را دور بزندلذا باید تمام تلاشمان را بکنیم که نفت را از این طریق بفروشیم.

فروش نفت در اتاق تاریک و در مذاکرات پنهانی تهدیداتی را متوجه بازار نفت کشور میکند

اکبری در مورد تهدیدات فروش نفت از راه اتاق تاریک خاطر نشان کرد: در زمانی که ما مسیری را برای بخش خصوصی داخلی‏ و بعضاً بخش خارجی که بخواهد نفت ایران را بخرد باز می‏کنیم و در این راستا محدودیتی هم متوجه آنها نیست، اتاق تاریک و مذاکرات پنهانی تهدیداتی را متوجه بازار نفت کشور می‏کند.

اولین مزیتی که بورس دارد این است که قیمت شفاف است و بر اساس رقابت شکل می‏گیرد.طبق این رقابت، قیمت به حد بیشینه می رسد. اما در اتاق تاریکی و مذاکرات پنهانی مشتری یک نفر است و امور بین‏الملل هم یک نفر است و قیمتی که در نتیجه این مذاکره به دست می آید غیررقابتی و غیرشفاف است و معمولاً هم تخفیفات بیشتری در این گفتگوها داده می‏شود. در صورتی که در بورس قیمت نفت به بیشینۀ خود می‏رسد و تخفیفی هم داده نمی شود.

وی افزود: در تحریم های گذشته تخفیفات زیادی داده می شد، تضمین‌های معتبری گرفته نمی شد و بنابراین فساد در فروش نفت به وجود آمد. ولی در بورس همه چیز شفاف است، تضمین های معتبری دریافت می شود.

این کارشناس حوزه انرژی درباره اینکه آیا بورس انرژی کارآمدی لازم برای فروش نفت را دارد یا خیر گفت: این مکانیسم کارآمدی دارد اما در عرضه سوم احساس بر این است که عزم لازم وجود نداشته بود. وقتی که ما در کنار مسیر بورس مسیرهای دیگری را هم باز کنیم که خریداران نفت را از طریق مذاکره با شرکت ملی بخرند یا تعلل در عرضه انجام دهیم، این شائبه تقویت میشود که عده‏ای در وزارت نفت به دنبال شکست بورس هستند.

اکبری تصریح کرد: عرضۀ نفت در بورس در ایران، یک حرکت نوپایی است و نمی توان آن را با بورس‏های مطرح جهان مقایسه کرد. در ابتدا باید تداوم عرضه داشته باشیم و بخش خصوصی را به روش‏های مختلف ترغیب کنیم که نفت را از طریق بورس بخرند. این روش باعث می شود بورس راه بیفتد و راهکاری شود که نفت ایران از آن طریق به فروش برود و حتی بتواند تحریم‏های نفتی ایران را بی ‏اثرکند.

بنابراین اعتقاد من این است که عزمی برای این موفقیت وجود ندارد و موفقیتی که در ابتدا به دست آمد در حال کمرنگ شدن است. اگر اراده‏ای پشت این موضوع باشد قطعاً نفت ایران می‏تواند از طریق بورس به فروش برود و حتی روی بحث تحریم‏های نفتی ایران اثر بگذارد و آن را خنثی کند.

برچسب ها
مشاهده بیشتر

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا سوال مقابل را پاسخ دهید ؟ *

Close